A pregunta perfecta, de Juan Tallón

A pregunta perfecta (O caso Aira-Bolaño)

Juan Tallón

Sotelo Blanco Edicións, Compostela, 2010, 192 páxs.,  15   €

 

Un auténtico cadoiro de interrogantes, conxecturas e, sen dúbida, algunhas doses de pasmo que intentarei conter é o que me suscita a lectura desta proposta narrativa titulada A pregunta perfecta (O caso Aira-Bolaño), do escritor ourensán Juan Tallón, publicada como finalista do premio Lueiro Rey de narrativa que organiza anualmente o Concello do Grove.

O primeiro que cumpriría clarexar aquí, sobre todo nun texto que se  asenta no que se podería denominar unha reflexión metaliteraria é que, no caso de que esta exista no sentido que lle outorga Vila Matas, isto é, como tradición  que “conversa sobre libros e que se interroga arredor de cuestións relacionadas coa realidade mesma da literatura,  á busca sempre de novas formas que axuden a atopar a saída a tantas palabras gastadas e bovarys mal repetidas”,  a súa orientación e tonalidade debería levarnos a cuestionar tanto a súa pertinencia como a súa relevancia -a non ser que sexa signo de algo máis- ao adscribirse ao sistema literario galego supoño que libremente.

Este exercicio de ficción, pois lémbrese que non deixa de ser iso, ou se se quere metaficción, artéllase tecnicamente como unha mestura de diario que conclúe cun relato final que vén sendo un corolario previsible do proceso de xestación plasmado nas páxinas previas. O diario acolle, como é propio e acaído, un labirinto de reflexións de todo signo que, dalgún xeito, constitúen un amplísimo limiar a través do que se espella o que á instancia do autor lle acontece cando escribe. E un pregúntase se a trama real dese relato curto final, que radica na incógnita que supón (sic) o mutuo (des-)coñecemento, ou non, entre eses dous autores, resulta tan necesario, isto é, se para o resultado final era preciso, mesmo na ficción, unha tan longa viaxe… Talvez sexa así.

O diario, como se pode advertir, aliméntase a través da incorporación de chamadas de teléfono, de interrupcións no proceso de escrita, pensamentos, e-mails, visitas a librarías, skechts, alusións cinematográficas, referencias a series de televisión, lecturas de xornais e artigos, libros que se mercan e outros que se len, casualidades, conversas con amigos, soños, exercicios de crítica literaria moi persoal, reflexións sobre os puntos de vista do narrador, tentativas de escrita, anécdotas, brincadeiras e un longo etcétera, un tanto esgotador, por certo nada novo, e cruzado arreo por unha auténtica enxurrada de referencias a autores e propostas narrativas expostas nunha espiral  abouxadora.

 

Juan Tallón (fonte AELG)

Sen deixar de ser encomiable este esforzo acumulativo e sen deixar de ver unha intención meritoria neste eco martelante e que só se explica baixo a vontade de afondar nas relacións, invisibles e intanxibles, que existen nesa rede que é a literatura de todos os tempos, vehiculizada neste caso a través desa suposta relación de influencias entre os narradores César Aira e Roberto Bolaño, xorde, ao meu ver, o que realmente fai deste volume unha peza literaria singular: un diálogo, ben lícito por certo, establecido con Calvino, Perec, Faulkner, Borges, Wittgestein, Pavese, Javier Marías, Marinetti, Dylan, Vila-Matas, Gogol, Renard, Proust,  Zambra, Bioy Casares, Whitman, Kafka, Novalis, Torga, Houllebech, Celine, Lafon, Goncourt, Barnes,   Rimbaud, Noll, Pinilla, Cortázar, Godard, Faulkner, Ville de Mirmont, Fitzgerald, Gil de Biedma, Sciascia, Delillo, Max Aub, Conrad, Onetti, Rulfo, Pizarnik, Hölderlin, Dostoievski, Carver… e algúns máis.  Velaquí que o lector galego non atopará xa non un diálogo, nin sequera unha cita ou latriqueo con ningún autor da nosa tradición literaria, aínda que fose unha soidosa referencia a algún trobador medieval galego-portugués para non espertar envexas ou malquerenzas, ou talvez é que se ignoran á mantenta?  No que atinxe a nós mesmos, nesa construción abouxadora de citas, paratextos e protextos o autor ten a ben referirse só á tradición oral galega -e non directamente!- para relatar un sucedido (páxina 81) e para confesar que o autor do diario atopou unha “conexión provincial” entre  César Aira e mais el (páxina 27).

A maiores, a proba de algodón da singularidade deste libro  tamén se atopa nunha páxina do Diario, correspondente a febreiro de 2009, cando sinala que unha lectura de Agustín Fernández Mallo -meu Deus!- é proba de que este, xunto con Vicente Luis Mora, Robert-Juan Cantavella, Lolita Bosch ou Juan Francisco Ferré asentan  “entre nós unha xeración nova de escritores, cada vez máis influentes”. Entre que nós? Sobran palabras pois o desenfoque é palmario. De ser necesario recomendaríanse algunhas lecturas de autores de noso, que seica non son dignos. Esta perspectiva fai que a novela renxa estrepitosa e dolorosamente, e que mesmo resulte a todas luces incomprensible que, por riba, reciba un galardón do prestixio do Lueiro Rey.

8 Comments

  1. Ramón Nicolás: Fico “alucinado” coa túa reseña de “A pregunta perfecta” Con que ollos liches tí este libro? Resulta que tanto Armando Requeixo coma eu, defendimos e defendemos este libro con uñas e dentes e ti conclués que a novela renxe estrepitosa e dolorosamente e que resulta incomprensible que, por riba, reciba un galardón do Luero Rey!!!! Ti es entón seareiro da novela gañadora, “As horas rotas” e desa forma de facer literatura? Desa forma de facer literatura totalmente gastada? Decatacheteste de que a novela de Juan Tallón no está propiamente no “Relato” senón no “Diario” e un diario de escritores ten que estar feito necesariamente de lecturas e de textos doutros escritores? Ou é que pensas que canivaliza eses textos por puro afan narcisista? Supoño que liches o capítulo do último libro de Dolores Vilavedra no que estuda a narraiva posmoderna na fin do pasado século. Ali verás que esas formas heterodoxas de facer narrativa tamén son necesarias no noso sistema literario. Ignorar eses novos camiños, equivale a descoñecer que o mundo se move constantemente cara a algunha parte, que é fragmentado, inconexo e mesmo incoherente. E os discursos narrativos compactos e canónicos ( presentación – no – desenlace ) xa non responden a nada real nos nosos días.E iso precisamente é o que fai Juan Tallón. Claro que non hai diálogos con tradición literaria galega e o mesmo autor recoñece esa falla,esa lagoa. Acaba de dicirmo. pero, agás os libros que cita Dolores Vilavedra e “A choiva do mundo” de X. Manuel Pacho Blanco, tampouco abunda entre nós este tipo de literatura heterodoxa, vangardista e cuxa cerna está precisamente na metaficción. Disculpa por este longo comentario, ateigado, supoño, de castelanismos, pero é o que me sae ao ler o teu comentario

    1. Prezado Martínez Bouzas:
      non é a miña intención entrar en polémicas con este libro. O que penso deixeino por escrito e, desde logo, reafírmome no dito. Con todo, non me resisto a facer algunhas puntualizacións:
      a. Francamente creo que non é moi elegante referirte ao libro premiado con esas palabras que utilizas nin mesmo desvelar posicionamentos que, ao meu ver, deberían ficar no segredo dos debates dun premio literario. Eu non lin aínda o texto gañador e por tanto non me podo pronunciar, mais polo que entendo se cadra hai un pouco de reducionismo no que dis. Como ben sabes a polifonía de voces narrativas actuais tripan moitos camiños diferentes.
      b. Coñezo o texto de Loli Vilavedra. Ás conclusións ás que chega tan brillantemente tamén cheguei eu e teño escrito sobre iso ben de veces ou sexa que non me dis nada novo. Insisto en que non pode ser posible que se ignore todo o que ten que ver cun discurso literario propio e singular nunha proposta tan metaliteraria coma esta. Imaxina que o colla algún lector ou lectora que nunca lera nada de narrativa galega…, advirtiría algo ben curioso: forma parte dunha literatura na que non hai modelos, non hai autores nin autoras, non hai nada. Aí está o risco e, neste libro, é o que máis me chamou a atención porque é unha achega á confusión, a un todo vale e, particularmente síntoo, pero paréceme un desacerto.
      Co meu aprecio.

  2. Meus prezados Paco e Moncho:

    Se me meto nesta é só para decir un par de cousas. Alégrame que continúe o debate sobre a literatura e sobre a metaliteratura, ficción ou metaficción, tanto ten… que se deu no xurado do Lueiro de novela Curta 2010. Estiven noutros xurados, con voto, e neste sempre actuando como secretario do mesmo, sen voto. Na miña vida presenciei semellante radicalidade e vehemencia na defesa das posicións de cada quen, e como sabedes levo nisto de facer libros 25 anos. Sabendo quen son as persoas do xurado e o seu presidente, non será necesario decir que a radicalidade nas posicións do debate foron dende o absoluto respecto persoal e profesional para a opinión contraria.
    É evidente, cando se proclama unha obra gañadora e unha finalista, que as posicións dos cinco membros eran diferentes, mesmo podo asegurarvos que puido ser o resultado diferente, porque unha das persoas do xurado estaba en condicións de decidirse por calquera das dúas. Mentres que as outras catro polarizaban o seu voto, sen posibilidade de mudar a súa opinión.
    Agardo que ninguén interprete que se fan comentarios que son de carácter interno dese xurado, ben competente por certo, porque só procuro lembrar que cada persoa é un voto, e que a suma de tres vanceu á suma de dous. E que cando iso acontece é porque os votantes viron, despois de ir descartando as restantes, condicións dabondo para que calquera delas puidera ser a gañadora do premio. Óxalá veñan máis críticos, lectores, estudosos e profesorado a dar opinión, mesmo arrebatada como a vosa e a do propio xurado, porque iso significa que hai vida, que hai pulso e tensión no noso sistema literario.
    A decisión do xurado tomouse ao longo dunha nunha mañá de sábado, e foi tal o bicho que me entrou no corpo que decidín ler as dúas aquela mesma fin de semana. Teño a miña propia opinión.
    A obra de Juan Tallón pareceume que tiña méritos dabondo para ser publicada e cando falei co meu compañeiro de oficio Olegario Sotelo, recomendeille que a editasen. En absoluto, Moncho, penso que poda ser considerada un demérito, nin que o Lueiro se vexa minorizado por esa decisión do xurado. Ao contrario. Como sabes un dos méritos do Lueiro ten sido a descuberta de novos nomes na narrativa do país. Comprendo, e mesmo comparto, parte do teu comentario, pero entendo que esa obra ten moito máis valor do que lle recoñeces. Nin creo que a gañadora, Paco, mereza descualificacións de plano como as que veño de ler, porque aínda compartindo algún dos teus puntos de vista, vai encontrar as súas lectoras e seus lectoras, xentes ás que esa narrativa de doada lectura é a que lles enche o saco dos praceres, que son tan individuais e íntimos como diversos e complexos, como o feito de ler.
    Unha aperta para cada un.

  3. Querido Ramón Nicolás:
    Son a directora da colección de Medusa e unha das membros do xurado do Lueiro Rei deste ano. Súmome á rolda destes correos porque a súa reseña me deixou un pouco desaqueloutrada desta volta. Vaia por diante que me gusta vostede moito como crítico e que o leo e o teño de referencia en obras que non lin aínda, pero desta volta, creo que lle pesou máis a súa “galeguidade” moi respectable obviamente, que o peso literario da obra. O seu xuízo lémbrame esa esencia que todos os galegos levamos dentro de xulgar dende o noso, é coma se vostede estivese en Beijing, no restaurante que servisen o mellor pato lacado chinés de toda China, e tras probalo, dixese:
    -Mira ti, non está mal, pero o noso cocido!
    O mesmo lle pasaría en Londres, diante do Big Ben:
    -Si, home, ten graza, ai, pero a nosa Torre de Hércules!
    Ou se vai, nun supoñer de vacacións ás praias mais marabillosas do máis cálido Caribe e dixese:
    -Si, oh, a auga está quente, pero para praias a nosa Lanzada, o areal de Carnota ou As catedrais, por lle citar praias galegas ben diferentes!
    Creo que se deixou levar na crítica por unha especie de minifundismo mental que non nos deixa mirar máis aló do noso embigo e esa mirada de partida é moi perigosa por limitante. A novela paga en pena dende o punto de vista literario, inaugura unha liña na literatura galega de intertextualidade e metaliteratura moi interesante e detrás dese caso Aira-Bolaño hai un narrador moi competente que dialoga coa tradición literaria, se os autores cos que dialoga non son galegos, está en todo o seu dereito! Moitas grazas e desculpe a miña intervención, pois xa lle digo, que vaia por diante toda a miña admiración ao seu traballo!
    Un saúdo:
    Ánxela Gracián

  4. Respetado Ramón,
    A pregunta perfecta non é santo da miña devoción, como non o é ningunha proposta metaliteraria, pero sorpréndeme que na túa lectura non repararas nas páxinas 69 e 70. O narrador reflexiona seriamente sobre Pequenos infinitos, obra de Carmen Pereiras editada en 2008 por Difusora das letras. Na miña opinión é un dos libros máis relevantes dos últmos anos na literatura galega. Certo é que pasou desapercibido, pero é labor dos críticos olfatear. Atribuo o teu reproche á novela de Tallón ao despiste. Dou por feito que coñeces a obra de Pereira. Un saúdo.

  5. Interesantes perspectivas as que se aportan. Para min Tallón é un escritor con futuro e con presente na literatura, o que nos asegura que teremos del, agardo que como de min, sonoros fracasos. Por certo, fracasos que faría meus como os de Gonsar, ou os de Rei Ballesteros, ou os de Borrazás.

    Comentábame un amigo hai un par de anos que Vila Matas no comezo era un escritor sen lectores, coa súa proposta hetero-auto-narrativa ou como queirades dicir. Os lectores viñeron despois, os lectores virán despois.

    Escribir a contracorrente é fracasar, tentar buscar novos camiños é fracasar. Un dos grandes fracasos na literatura dos últimos tempos é Bolaño, obviamente. Pero será mellor fracasar para tentar avanzar que manter unha sensación de anodina e morna creación que como moito vai copiando o que se fixo hai xa 10, 20 ou 30 anos noutras literaturas. Eiva por certo que na nosa literatura se mantén sen que a ninguén lle importe.

    Venme á cabeza agora Kirme Uribe que gustándome, para min, non é moderno e todo o mundo está vendendo que si. Se Bilbao-N.Y.-Bilbao é moderna, entón apaga e vámonos, dito con todo respecto. Tallón é moderno e ten voz propia e claro, pode gustar máis ou menos. Hostias, ou Borrazás, ou algúns outros, non moitos, que tentan buscar novos camiños. Pola miña parte, teño moi claro que a literatura debe cuestionarse cousas, debe acertar e debe trabucarse, e será o tempo o que cualifique.

    Estou un pouco canso de literatura de xénero, de literatura temática, de literatura que se parece demasiado. Eu, se cadra non todo o mundo, pero eu dende logo que si, busco literatura diferente. E eu prefiro que Tallón escriba en galego e non en castelán, e así enriqueza a nosa cultura.

    Por certo, a literatura galega ten que avanzar polos seus propios camiños, con voces propias, e sen actitudes simiescas, e isto vale para a narrativa, para a poesía, e para o teatro. No noso sistema literario compren bos escritores e unha crítica sólida, e voces propias e singulares que poidan venderse fóra, polo tanto tamén moita tradución, para que poidamos visibilizar a nosa literatura, o noso mundo.

    Non creo nos que se dedican á literatura porque non lles ía ven como actrices, non creo en cousas que parecen modernas pero non o son (ex. as nocillas menos a primeira), non creo no mamoneo que se trae o sistema literario galego, as institucións, os escritores, as escritoras, os críticos, as críticas. Se non coñeces a ninguén ou non fas a pelota, non publicas. E despois laiámonos de que non haxa lectores? Un crítico español dicíame que o problema da literatura galega era que estaba feita por e para o ensino (o 95%) Eu teño moi claro que a literatura que eu escribo non é para os colexios. E o problema que temos que enfrontar é que sexa moderno escribir e ler en galego. O demais, son parvadas.

    Perdoade o discursiño e a intromisión.

    xm pacho

    PD.- Por certo, que co debate, coido que gañamos todos, aínda que a ninguén lle importe…

  6. É curioso, Moncho, que defendas tanto e tan ben a magnífica Conversa Ultramariña, de Lois Pereiro, e cargues contra A pregunta perfecta. O Caso Airas Bolaño, de Juan Tallón, entre as que eu encontro moitas semellanzas (literatura dentro da literatura, esctitura a xeito de diario, intertextualidade…). Un poeta (hai unha ducia de anos) e un narrador (onte mesmo) que achegan o que definíu Vila-Matas como “conversa sobre libros, e que se interroga arredor de cuestións relacionadas coa realidade mesma da literatura, á busca sempre de novas formas que axuden a atopar a saída a tantas palabras gastadas e bovarys mal repetidas”. Adiantouse Lois Pereiro uns anos na intencionalidade de facer ese tipo de nova literatura?

  7. Grazas a quen quixo deixar aquí a súa opinión sobre a miña lectura particular deste libro, que evidentemente quen quixo puido facelo sen censura ningunha. Particularmente non pretendía xerar debate ningún, só ofrecer as miñas impresións persoais, que están na miña proposta inicial, e que talvez agora podería matizar minimamente, pero no esencial mantéñome no dito. Moitas grazas de novo.

Os comentarios están pechados.