Caderno da crítica

Literatura galega: de todo un pouco; ás veces tamén opinións. Blogue de Ramón Nicolás

Na presentación de “Lapis na noite”, intervención de María Xosé Porteiro (Feira do Libro de Vigo)

 

Quero dar as grazas a todas as persoas que onte me acompañaron na primeira presentación de Lapis na noite no espazo da Porta do Sol de Vigo que a Feira do Libro destina a estes actos. A miña gratitude por arroupar coa vosa presenza e agarimo esta nova novela e, en especial, a Edicións Xerais, a Fran Alonso e María Xosé Porteiro, acompañantes de luxo que fixeron senllas lecturas da novela absolutamente memorables. Por cortesía de María Xosé Porteiro deixo aquí a súa intervención: un verdadeiro galano para min. Grazas!

Boas tardes, camiño dunha curta noite de verán. Nesta hora temos aínda dúas ou tres de lusco fusco, pero sabemos que ela vai chegar, inexorable. Solitaria: porque poucos actos temos tan íntimos coma o xeito en que pasamos ese tempo onde reinan as sombras. A noite lévase ben porque supoñemos que logo dela pasar, ha chegar o día. E así acontece astronomicamente mais non sempre coincide coa nosa historia vital: aquela que construímos con feitos, lembranzas, sentimentos, satisfaccións… traumas.

Lapis na noite fainos transitar na noite do tempo e da fuxida da comodidade. Comproba como a memoria amola cando non lle deixamos espazo para falsificar os recordos ou, coma neste caso, cando unha verdade documentada e compartida con moitas máis persoas, se fai presente e non a podemos obviar. Xa sabemos que as lembranzas que gardamos na nosa caixa negra adoitan ser escollidas e pasadas pola peneira da felicidade. Velaí unha cuestión neurolóxica e, probablemente, defensivo adaptativa, para soportarmos as inclemencias coas que a vida nos sorprende -e nos aprende-. Pero os recordos compartidos non toleran ese tratamento. Daquela, un xeito común de non os aceptar é a desmemoria, a amnesia inducida ou provocada por nós mesmas, ou imposta por alguén interesado e aceptada, daquela, máis unha vez, por nós mesmas.

A novela de Ramón Nicolás ofrécenos unha viaxe a traveso do paso do día a noite,  e de novo ao día, pero sen correspondencia temporal. É unha viaxe cuántica onde os tempos se mesturan e o pasado só é repensable cando se interpreta desde o futuro, que é o presente para a protagonista narradora. Ramón sométenos a lóxica da terapia que demanda recuperar e recolocar a memoria. Convídanos a saír do espazo de confort que é a ignorancia, ou, por sermos menos bruscas, o descoñecemento.

Postas a clasificar, estamos diante dunha novela histórica, pero a medida que afondemos nas historias que configuran a Historia -con maiúsculas- nas que se sustenta, apreciaremos tamén unha novela social, e en ambos os casos, un tratamento que implica unha achega psicolóxica. Explicarei porqué.

Novela histórica, porque Lapis na noite nos ofrece a posibilidade de coñecer fondamente esa zona escura da política arxentina que foi a ditadura chamada cívico-militar, outra versión máis dunha ditadura fascista, herdeira ou irmá das que vivimos na Europa cando a Guerra Civil Española ou nos prolegómenos -e durante- a Segunda Guerra Mundial, en Italia, España ou Alemaña. É, tamén, parte dun mosaico máis amplo onde situarmos as ditaduras militares que protagonizaron a política en América Central, o Caribe e América do Sur, patios traseiros, tantas veces así ben chamados, do imperio do Norte. Devólvenos, para o noso escándalo, á naturalidade con que se truncaron procesos democráticos e se instalaron reximes asasinos que exerceron a maior das violencias institucionais. Temos magnicidios inducidos, coma no Chile de Salvador Allende que lle deu o poder ilexítimo a Pinochet (dezaséis anos) desde 1974 a 1990; ou as sagas dinásticas de ditadurasmilitares oprobiosas como a de Alfredo Stroessner en Paraguai durante trinta e cinco anos -desde o 54 ata o 89-; Rafael Trujillo, en Dominicana, durante trinta e un -desde 1930 ata 1961-; o chamado Goberno revolucionario das forzas armadas que dominou Perú durante sete anos, entre o 68 e o 75, con Velasco Alvarado e Morales Bermúdez; a ditadura militar de Anastasio Somoza, apelido que usurpou o goberno de Nicaragua durante corenta e tres anos -do 36 ao 79-; a ditadura que seguiu ao derrocamento do goberno de Joâo Goulart, en Brasil, durante vinte cinco anos -do 64 ao 85-; Os catorce anos da ditadura militar de Gregorio (Goyo) Álvarez contra Juan María Bordaberry, en Uruguai, entre 1973 e 1984; pero tamén, outras non tan prolongadas pero sempre crueis, como  Bolivia e a ditadura do xeneral Hugo Banzer, entre 1971 e 1978; Omar Torrijos e Manuel Noriega en Panamá, ou Ecuador, con Guillermo Rodríguez Lara; ou o xeneral Gustavo Rojas Pinilla en Colombia. Case non se salva país ningún nesta nómina extensa dos milicos corruptores da democracia que tanta semellanza nos deixan coa nosa propia historia e a ditadura franquista. 

Lendo a Ramón, recuperei o recordo dun grande escritor galego expatriado, a quen tiven a sorte de coñecer e tratar. Refírome ao dramaturgo Xosé Ruibal, de Xeve, irmán da nosa amiga e pintora Mercedes, que viviu en Arxentina e Uruguai nos anos 50 e 60, para finalmente, ficar nos EEUU. Unha das súas obras máis significativas, El hombre y la mosca, denuncia e reflicte esa cultura da violación dos dereitos humanos e de anormalidade política en estados fallidos, herdeiros de procesos colonizadores por reximes imperialistas, coma foi o español no seu propio Estado, ou na herdanza crioula nas súas excolonias. Estamos diante dun asunto para nada banal en días coma hoxe onde, coma Penélopes, seguimos a tecer e destecer o manto do noso pasado oprobioso; das vítimas non recoñecidas nin compensadas; da ignominia de medallas e recompensas a asasinos que okuparon-con k- a democracia e os dereitos humanos aquí, nesta beira do océano. 

E a lembranza chéganos desde Arxentina, contexto literario e histórico da novela que hoxe nos convoca, no setenio comprendido entre 1976 e 1983, que deixou un regueiro de terror, latrocinio, torturas, asasinatos, secuestros e fractura social que as Nais da Praza de Maio, propostas recentemente para o premio Nobel da Paz, ben nos lembran cada día. Perder a memoria é perder a propia noción de unha mesma, por iso a procura da identidade está vinculada ao impulso de recuperala.

A identidade, ese concepto que para nós, galegas e galegos daqués mar, debera resultar tan próxima e vinculante. Con ela paso á novela social, a que describe o contexto concreto dunha sociedade mestiza e inclusiva onde nós, inmigrantes, traballamos arreo para nos facer un lugar onde atopar unha nova vida, e, en moitas ocasións o conseguimos pero non sen dor, loucura, abandono…

 Quen marchou, rachou a rede de protección que ofrece unha sociedade onde eran iguais ca as outras persoas que a compoñen. Non tiñan que explicar por que se comportaban de determinada maneira, porque se expresaban deste ou daquel xeito. Todo viña dado polo urdido noque nos imos conformando como parte do grupo, do colectivo. O chimpo que deron os expulsados pola miseria, ou polo medo as levas reais, ou por situacións abondo motivadoras como para asumir tantos riscos, foi monumental. Grazas a el, en tempos de pobreza extrema, recibimos cartos para construír escolas en contornas rurais, casas do pobo, dos sindicatos agrarios. Sen deixar de recoñecer o valor da instrución que recibiron nos centros galegos que, nomeadamente na Habana, Bos Aires e Montevideo, foron auténticas casas de cultura, de saúde, de formación, e de recursos para facilitar a adaptación de xente que procedía de aldeas onde aínda rexían modelos neolíticos para se integrar nos aglomerados urbanos e mestizos das grandes urbes americanas. 

Ese patrimonio que nos veu de volta, seguiu medrando alá tamén. No caso de Arxentina, a quinta provincia -xa se sabe- seguimos a ser o colectivo migrante máis numeroso, xunto co italiano e o xudeu. E falo de galegos, non de españois. Unha poboación que aínda hoxe ten a preto de 150.000 residentes alí que non perderon a nacionalidade, que están inscritos nos censos electorais daquí, e que vai en aumento ao compás da suba da emigración –para min, sempre, unha expulsión– de novos talentos na procura de opcións vitais.

A Galiza peninsular perde se non entende, aprecia e participa, do que significan as outras Galizas do exterior. E a novela de Ramón Nicolás ven poñer orde neste desaxuste situándonos diante da traxedia dun dos nosos que levou para Arxentina a súa historia de loitador de esquerdas, que a puxo a disposición do país que o acolleu, que lla transmitiu a súa única filla e que ela dedicou, coa súa ofrenda maior, ás súas patrias –e con esta elipse fago un exercicio de contención para non revelar a trama-.

É de xustiza que incorporemos esta historia á nosa Historia. Porque -agora entrarei na cuestión psicolóxica- de non aceptarmos a terapia que proporciona a lectura –e a comprensión – de Lapis na noite, seguiremos eivadas e sendo susceptíbeis de permanecer no erro do distanciamento. 

…Cantámolo a miúdo. Se cadra, sen repararmos no significado, e eu teño a ben traelo aquí, neste momento, e logo deste comentario, que Edicións Xerais, e o propio autor, tiveron a ben permitirme facer (obrigadísima por iso!). Isto é: 

Non dar a esquecemento, da inxuria, o rudo encono

María Xosé Porteiro, Vigo, 5/Xullo/18

This slideshow requires JavaScript.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

w

Conectando a %s

Páxinas

Categorías

Arquivo

%d bloggers like this: