Limiar de “Violetas no asfalto. Antoloxía poética” de Lucía Novas

Hai algún tempo Lucía Novas solicitárame un limiar para unha antoloxía poética que, baixo o título de Violetas no asfalto, ía publicar a Deputación de Pontevedra nunha nova colección denominada Medal e que aparece coordinada con acerto por Antón Sobral. Tras certos retrasos debidos á pandemia o libro presentouse hai algunhas datas en Pontevedra, acto ao que me foi imposible asistir.

Ao que sei, o libro non entrará nos circuítos comerciais habituais, algo que me animou a incorporar aquí -para as persoas interesadas- as reflexións derivadas da lectura desta antoloxía que recolle poemas dos seus tres libros editados: Epiderme de estío, Neve e Cervatos, alén de incluír algúns poemas dun libro inédito, Orxo e incendio, e mais composicións abeiradas a outro apartado titulado Enxertos.

Corría o curso 1999-2000 e unha serie de circunstancias conducíronme a compatibilizar a práctica da docencia no IES Valadares e unhas materias vinculadas coa literatura galega para alumnado de 1º de Filoloxía Galega e algunhas outras disciplinas optativas, de libre configuración, para o alumnado da Universidade de Vigo.

A experiencia daqueles meses resultou extraordinariamente positiva para min, entre outras razóns pola calidade humana das persoas matriculadas naquela carreira, o interese que manifestaban nas materias e unha predisposición positiva sempre para aprender e formarse: máis non se podía pedir. Algo do que particularmente eu tirei tamén moito proveito como experiencia formativa e de aprendizaxe.

No devandito grupo de alumnado de primeiro de Filoloxía Galega foi onde me atopei, na calidade de alumna, a Lucía Novas. O certo é que eu sabía xa que era de Bueu mais tamén que escribía, ou diría que vagamente sabía que escribía pois talvez albergaba na memoria o seu nome entre as poetas novísimas de fin de século, non sei certamente se algún texto premiado nesa canteira que é o premio Minerva do Colexio Peleteiro. Con todo, que escribía confirmóuseme grazas a dous extremos como foron, por un lado, as súas probas escritas e os seus traballos obrigatorios sobre algunhas autoras ou autores da literatura galega contemporánea -todos eles exercicios escritos solventes, competentes, extraordinariamente documentados e dominados por un espírito crítico que me sorprendeu- e, por outro, o feito de que pouco tempo despois souben que resultara galardoada co primeiro premio na convocatoria dos “Premios de relato, poesía e tradución” coa proposta O tempo dos mirtos que a Facultade de Filoloxía e Tradución da Universidade de Vigo organizaba anualmente e que publicou Edicións Xerais no ano 2000, ademais doutros textos que tamén gozaran, en diversas convocatorias, da categoría de finalista.

Desvinculado da docencia universitaria seguín con natural interese a carreira literaria de Lucía Novas, tamén na miña condición de lector e crítico, ao tempo que souben da súa feliz incorporación, pasados os anos, ao corpo do profesorado de lingua e literatura galegas na docencia pública como tantas alumnas e alumnos daquela promoción que evoco, sempre, gratamente.

Por todas estas razóns, e porque son un fiel e devoto lector do traballo literario de Lucía Novas non podía nin debía negarme a facer unha breve presentación da súa se cadra breve -o que entendo como un valor- pero sen dúbida consistente obra poética, cando ademais esta é, que eu saiba, a súa primeira antoloxía e que contén poemas extraídos, aínda que non só, dos seus tres libros publicados en forma independente até agora como son Epiderme de estío (Espiral Maior, 2001), que recibiu o Premio de Poesía Concello de Carral, Neve (Espiral Maior, 2010), Premio de Poesía Johán Carballeira, e Cervatos (Kalandraka, 2017).

Deixou escrito Lucía Novas, nun texto para o proxecto virtual “As escollas selectivas”, unha sorte de autopoética que non me resisto a reproducir fragmentariamente aquí pois teño para min, que talvez matizada nalgúns aspectos, axuda a entender a perspectiva do seu quefacer poético:

“Imos enchoupándonos de vida e chega un intre en que reside en nós demasiada xiria: a experiencia vai pasando por unha peneira, criba senlleira, e elabóranse versos e palabras, sensacións de fulgor, raiolas lenísimas, metáforas do cotián e da marabilla… (calidoscopio fantástico, transparencia de vidros). O interior é sala luminosa cunha colección de espellos…”.

En efecto, Lucía Novas xoga sempre coa experiencia, sen dúbida tamén coa memoria para construír unha poética sensitiva, que aprecia e incorpora o que desde os ollos, o tacto, o gusto, o oído chega ao cerebro. Non é, ao contrario, a súa unha estética intelectualizada: a súa produción, que evoluciona e se transforma, percorre estadios diferentes dos que aínda non sabemos cal será a fase seguinte. Contrapoñamos, ou fagamos un exercicio comparado, con poemas que se inclúen nesta antoloxía como “Dandismo” ou, sobre todo, por resultar moi operativo, co poema “Alfabeto”, incluídos nese bloque titulado “Enxertos” onde compila poemas redactados entre Neve e Cervatos. Teño para min que boa parte da súa clave como poeta singular radica, xustamente, na lectura, entre outros naturalmente, que poidamos realizar desas composicións como espello dun camiño propio, singular e, dalgún xeito, único na tradición poética contemporánea.

Lucía Novas

Mais o camiño percorrido pola poeta foi, naturalmente, apropiándose de matices distintos. Cando publica Epiderme do estío no ano 2001 a autora contaba con pouco máis de vinte anos mais cunha longa traxectoria como poeta. A opción pola que discorren os máis destes poemas abéiranse a unha escrita sensorial que abraza o universo do amor, do erotismo e a sensualidade, probablemente nunha procura que porfía na felicidade. Xa aquí se percibe, como na sección “Orxo e incendio” desta escolma, esa presenza imaxinística na que ecoa o sensorial, tantas veces reflectido no mundo da natureza, nas aves, nos animais e no mar, case sempre o mar, apuntando dalgún xeito os comezos dese estilo caracterizador da súa poesía que bebe do recurso acumulativo nominal que lle outorga un trazo definidor incontestable.

En Neve (2010) reitérase a utilización dos recursos da acumulación e práctica ausencia de verbos polo que viaxar polas súas páxinas implica entrar nun universo de sensacións, sustentadas na suxestión que producen as imaxes espidas, núas, impactantes ao estaren arroupadas por un significado impresivo. O tempo fica neste libre estantío e inmóbil, suspendido talvez, mais sábese que talvez haxa un inverno operativo para reflectir a devastación, o abatemento, se se quere a da destrución ou a morte a través de sete bloques principais, dominados por certa cadencia narrativa e pausados por outros segmentos onde se materializa a inequívoca querenza polo verso curto, rotundo, suxestivo, con certo arrecendo a haikú.

Velaquí, e na antoloxía presente espéllase con claridade este trazo, unha acumulación, en aparencia caótica,  de percepcións, estampas, sentimentos, pequenas luzadas que evidencian a desolación que serpea por evocacións ateigadas de simbólicos xardíns abandonados, ruínas nos que se procura a beleza plástica dun inverno que enleva a razón e o sentir desa alquimista que é a poeta, mais que tamén é quen ver a relevancia do efecto balsámico que se pode aplicar a unha ferida; ferida que chega da man do simbólico cazador que leva da man a dor, a devastación do corpo, esa ferida vermella simbólica que se opón á brancura acougante da neve. Todo isto vehiculizado a través do emprego dun léxico vívido, sensorial, por veces exhuberante, estreitamente vinculado coa natureza como antes apntei, para describir os espazos exteriores nos que pousa a neve mais tamén desde os interiores que permiten esoutra perspectiva descritiva.

Lucía deixou pasar algúns anos e no 2017 sorprendeu cunha obra redonda e, talvez, non xustamente ponderada: Cervatos enténdoo como un libro de vida, un libro no que se olla a vida, un libro que bebe da experiencia sensorial e vital.  A vida penéirase nel para iluminarnos e ademais faise mantendo un diálogo co silencio, cos silencios, algo que tan ben se entendeu na edición de Faktoría K  ao respectar o espazo preciso que o libro esixe entre a voz e o silencio: ese branco, isto é, un branco limpísimo e brillante, tanto como a neve e tantas veces tan elocuente.

Cervatos opta por depurar o sentido do poema, o sentido do verso, o propio sentido da palabra. O emprego, recorrente, reiterado e consciente das enumeracións léxicas e a vontade explícita de focalizar a atención na dimensión semántica e simbólica da palabra eríxese neste libro como un proceso intenso, extenuante, talvez mesmo doloroso e que sen dúbida cómpre vincular coa dinámica rápida dos frames do mundo audiovisual, das películas, das cancións… Porque tamén neste libro hai moita música, música evocada que todas e todos podemos ter na nosa mente, mais tamén unha construción que, por veces, parece agromar dunha inspiración musical determinada, sempre heteróxenea, ordenada desde a instancia autorial como algún tempo despois da publicación do libro a propia autora deu a coñecer cunha play-list do libro constituída por un total de cincuenta e un temas e que se poden consultar na sección do centro de documentación dentro da súa páxina da AELG.

Volvo a Cervatos e subliño un trazo esencial: gústame dicir que as fronteiras da linguaxe nestes poemas, como se di da poesía da poeta María Mariño, están aí para dinamitarse -como tan ben nos ensinou Xela Arias- para estouparen e mesmo para suxeriren un camiño de interpretación concreto, unha re-codificación impresiva, probablemente única e distinta na recepción de cada unha das persoas que se acheguen a eles.

En Cervatos, claro é, hai centos de símbolos, mais o que dá nome ao libro é o dos cervatos, que desde sempre podemos vincular tamén coa poesía e a música: a cría do cervo, fráxil e fermosa, dependente da nai e da manda, é un ser un tanto desvalido e, talvez, inocente, mais tamén claramente gregario o que nos fai pensar na voz da tribo, aquí tamén presente. O cervato, así pois, preséntase como o referente que sostén un contraste continuo porque desde o bosque, onde  vive alleo ao paso do tempo e abeirado a unha contorna protectora, a súa presenza vai someterse a unha ollada híbrida na que se desvela ese diálogo cun entorno de asfalto, coa atmosfera máis kitsch e cun son no que reverbera unha crítica á postmodernidade pero á que non se lle dá as costas reutilizando os seus referentes, tantas veces esmaltados cun verniz de ironía, que é un dos elementos máis salientables desta proposta. É un libro este, así pois, plural, heteroxéneo e transgresor como nos poemas escolmados se pode advertir: un libro  que tamén fala da memoria, si, e do amor, mesmo do amor desde as marxes e desde a turbulencia e confusión dos nosos días. Un libro de contrastes, entre o urbano e o rural cando todo se mestura: de contrastes reflectido no uso de rexistros diferentes, de obsesións talvez convertidas en elementos clave como talvez explican a reiterada presenza do espiño albar, a neve, os xeranios, os fentos, os tulipáns, as chaquetas de la, o purpúreo, o lobo cerval, o azul índigo, os amorodos…, por citar só algunhas referencias recorrentes.

Pero Meogo, inevitable non citalo ao falar deste libro, innovou un xénero como foi o das cantigas de amigo ao introducir un símbolo plurisignificativo como foi o cervo. Cervatos, compositivamente, parece ollar con agrado aos esquemas técnicos reiterativos tan caros á lírica medieval e neses cervos das pinturas rupestres cuxa reprodución, nalgunhas culturas, está asociada ao espírito e ao corpo, ao misticismo e á beleza, á forza da luz entre as tebras a un corpo que ás veces ten a capacidade de rexeneración e, aquí, talvez haxa algo do que este concepto encerra.

E todo mercé tamén ao recurso da colaxe e do fragmentarismo; grazas ao uso da imaxe visionaria de estirpe surrealista ás veces porque a idea case sempre é imaxe; imaxes recoñecibles que remiten a espazos espazos e lugares que existen porque se nomean e certos porque non están en mapa ningún, mais si na memoria da voz quen nolos describe. Cervatos, dalgún xeito, supón unha invitación para habitar outros espazos, algúns percorridos por voces moi diversas. Na escolla dos poemas deste libro que aquí tamén se antologa vemos que se nos interpela desde a transgresión, desde a cerna da subversión,  e fainos ver que todas e todos somos, no fondo, seres fráxiles, gregarios.

A presente antoloxía pon no seu xusto lugar unha traxectoria poética senlleira e sólida, intensa e emotiva porque nace, sempre, desde a honestidade creadora, o talento e a procura sempre dun camiño propio. Para min foi un pracer arroupar esta antoloxía, no fondo un work in progress felizmente inacabado e que se completará, estou certo, con outros grandes libros. Non teño dúbida.

Ramón Nicolás

Vigo, marzo de 2020