Domingo Villar: unha obra truncada

Desde as páxinas de Cultura de La Voz de Galicia solicitáronme unha colaboración na que valorara a traxectoria literaria de Domingo Villar e no suplemento Fugas de hoxe incorporo tamén na miña sección habitual un pequeno texto que repara na súa derradeira obra publicada. Déixoos aquí na parte inferior deste apuntamento.

Ambos os dous son artigos que se elaboraron desde unha perspectiva crítica e que se redactaron con urxencia. Ambos os dous, é doado imaxinalo, resultan froito dunha circunstancia tráxica como supuxo o falecemento de Domingo, alguén a quen ademais admiraba pola súa xenerosidade e pola súa afabilidade. Nunha conversa recente acordaramos ter un encontro en Vigo xunto con Pedro Feijoo: algo que lamentablemente non vai poder celebrarse nunca. Queden estas dúas análises como testemuña do meu recoñecemento ao escritor e á persoa. Que a terra lle sexa leve.

Amor ao mar, amor á Terra

Deixando nunha marxe a dimensión emocional que o falecemento de Domingo Villar inevitablemente xera, cómpre centrarse, nun texto de urxencia e desde a perspectiva crítica, nalgunhas claves que explican as razóns que conduciron a que unha voz como a súa, con tres novelas de xénero e un libro de relatos, magnífico libro, se situase xa non só entre os autores que suscitaban un maior interese entre nós, senón que tamén logrou acadar un éxito notable fóra de Galicia e internacionalmente grazas ás traducións das súas obras.

Este corpus narrativo composto por Ollos de augaA praia dos afogados e O último barco, alén do seu Algúns contos completos, obras publicadas entre nós pola Editorial Galaxia, talvez se poida cualificar como exiguo por abranguer un período de pouco máis de quince anos, mais tamén aí radica, en boa parte, unha das claves do seu éxito inspirado, sen dúbida, nun intenso labor de esixencia persoal que perseguía arroupar a súa propia creación literaria baixo unha dinámica artesanal que fose quen de transmitir, exactamente, aquilo que o autor quería comunicar. Ben testemuña isto que afirmo o dilatado tempo que precedeu á publicación da que foi, lamentablemente, a súa derradeira novela e que, como confesou a Ana Abelenda nestas mesmas páxinas, dela tirou «centos de páxinas, porque non tiñan emoción».

Villar, alén dos seus relatos, que merecen unha atención especial e que particularmente nunca situaría nun segundo plano, entendeu esta triloxía do noir amentada, se cadra, como un desafío persoal no que a emoción debía erixirse como o factor clave e sóuboo moldear, con modestia, talento e indubidable acerto de maneira que nos deixou páxinas verdadeiramente memorables. E á emoción, que procurou e atopou, xuntou unha innegable fluidez narrativa dominada, curiosamente, por un ritmo lento, á que foi quen de sumarlle unha serie de elementos que, sospeito, sempre tivo moi en conta, como a elaboración dunha trama policial que fose percibida con claridade e transparencia. Dela xurdiu a figura do inesquecible inspector de policía Leo Caldas, que non é un personaxe acaroado ás imposturas e que, dalgún xeito, logrou vivificar o xénero.

Caldas resulta un tipo honesto, retranqueiro e que ve as cousas con ollos que son coma os nosos, coma os dos lectores e lectoras, alén de ser quen de arrastrar canda si ou focalizar, como é natural, a conversión do territorio no que se move, a cidade e o mar de Vigo, ademais da súa contorna, noutro protagonista recorrente. Marcas da casa, Leo Caldas, o mar e a cidade de Vigo, que se converteron en elementos recoñecibles, mesmo familiares e case necesarios desde a primeira entrega para a lexión de seguidores que agarimaron as súas propostas. Pulsou aí unha tecla que colleitou excelentes resultados e que, dalgún xeito, permitiu agrandar o nicho lector da literatura galega que, desde a discreción que o caracterizaba, contribuíu a engrandecer e reforzar, alén de converter todo o que escribiu nunha inmellorable proposta que nos proxecta, e ha proxectarnos aínda máis, cara ao exterior.

Nuns chamados Encontros en negro que se celebraron en Pontevedra hai uns anos, organizados polo profesor Pedro Iturburua, e onde cadrou con Dolores Redondo e Pedro Feijoo, afirmou que entendía a novela negra como un caixón de xastre que viña ocupar o que noutros tempos simbolizara a novela de cabalerías aínda que esta hoxe cumpriría encaixala nunha época, a actual, na que a realidade non facía pensar en finais felices. Sempre matinei neses finais das súas propostas, que apuntaban sen ocultalo aos problemas aos que lle concedeu entidade literaria e que soubo revestir de esperanza. Villar soubo, si, construír un brillantísimo caixón de xastre inspirado no seu amor a unha Terra e a un mar que sempre resoa, resoará de maneira perenne, nas súas obras.

A outra voz de Domingo Villar

Non é difícil conxecturar que a valoración da obra de Domingo Villar, de feito está xa a ocorrer, se nuclee por volta da súa triloxía composta por Ollos de augaA praia dos afogados e mais O último barco. Algo natural, pois aí latexa, por xunto e coherentemente, o seu legado máis destacable: unha obra con vontade de permanecer.

Con todo, cómpre igualmente reclamar a atención ao que foi, inesperadamente, o seu derradeiro libro publicado non hai aínda un ano baixo o título de Algúns contos completos con linogravados de Carlos Baonza. Un libro distinto, do que se afastaba conscientemente do camiño da novela negra, polo que tan brillantemente transitaba desde había máis dun decenio.

Revelóusenos aquí un Villar que se manexaba con habilidade, mesmo con mestría, no ámbito do relato curto, de temática heteroxénea, no que tan difícil é non abeirarse, case inconscientemente, a vieiros xa percorridos. Se ben en moitas páxinas das obras súas anteriores xa exhibía un talento extraordinario como contador de pequenas historias que ían alimentando as dinámicas argumentais, non chegara nunca a internarse nun xénero no que, iso si, volvía transmitir esa intención perfeccionista e ese nivel de esixencia que sempre se autoimpuxo, ao que cómpre engadir este diálogo interartístico concreto e tan logrado entre palabra e ilustración que, dalgunha maneira, lle outorga pleno sentido ao proxecto, que tamén foi o da amizade.

Os relatos de Villar —algúns deles viran a luz nas páxinas de La Voz de Galicia— constituíron, poderíase dicir que constitúen aínda, unha verdadeira regalía, pois neles non é difícil advertir unha xestación realizada a lume lento, que bebeu probablemente das mellores tradicións contísticas universais, entre as que me gusta ver a pegada de Castelao ou de Cunqueiro, entre outros. Relatos inspirados na vida fantástica, ou cotiá pero igual de máxica, de Eliška, do señor Guillet, de Don Andrés o Guapo, do Santo de Bella Unión ou do espiritista do Grove… todos eles de perenne recordo por esa visión humanista desde a que se deseñan, pola inequívoca presenza do humor e por esa proximidade, case familiaridade, desde a que se relatan os detalles peneirados con brillantez no recurso da oralidade que tan ben dominaba un escritor con maiúsculas como foi Domingo Villar.